Lean Six Sigma: les 7 van 10, Visgraatdiagram en 5 keer waarom
Visgraatdiagram maken: mogelijke oorzaken ordenen en controleren
Een visgraatdiagram helpt je om met je team alle mogelijke oorzaken van een probleem op één plek te zetten. Sanne wil weten waarom 1 op de 5 retourdossiers bij Koperpot terug naar de klant gaat. Ze tekent een visgraat. Maar let op: wat er op de graten staat, is nog geen bewijs.
Wat is een visgraatdiagram?
Een visgraatdiagram is een tekening die lijkt op het skelet van een vis. Rechts, bij de kop, staat het probleem. Daarvoor lopen graten, en op elke graat zet je oorzaken die bij één thema horen. Het diagram heet ook Ishikawa-diagram of oorzaak-gevolgdiagram, naar Kaoru Ishikawa, die het ontwikkelde.
Het doel is ordenen en brainstormen. Daarna verzamel je gegevens om te bepalen welke oorzaak echt speelt. Daarom krijgt elke oorzaak in deze cursus een status: vermoeden (nog niet gecontroleerd), bevestigd (gecontroleerd met gegevens of observatie) of valt af (gecontroleerd en het klopt niet). Klik hieronder op een oorzaak om te zien hoe Sanne die controleerde. De case en alle getallen zijn bedacht als lesvoorbeeld.
- Geen vaste checklist bij registrerenvermoeden
- Els keurt één keer per twee dagen een stapel goedbevestigd
- Retourformulier heeft geen verplichte veldenbevestigd
- Mailaanvragen komen buiten het formulier omvermoeden
- Ordernummer ontbreekt in de aanvraagbevestigd
- Foto van schade ontbreektbevestigd
- Nieuwe medewerkers kennen de regels nietvalt af
- Niemand telt hoeveel dossiers teruggaanbevestigd
- Drukte na de feestdagenvermoeden
Klik op een oorzaak om te zien hoe je hem controleert.
Bedacht voorbeeld. De takken zijn aangepast aan dienstverlening.
Een visgraatdiagram maken in vijf stappen
Zo ga je te werk, met Sanne en haar team als voorbeeld:
- Schrijf het probleem concreet op in de kop: "Dossier gaat terug naar de klant". Het liefst met een telling erbij (1 op de 5).
- Kies de takken. De klassieke 6M komt uit de fabriek: Mens, Machine, Methode, Materiaal, Meting en Milieu. Voor kantoorwerk koos Sanne Methode, Middelen, Informatie, Mens, Meting en Omgeving. Je mag de takken aanpassen.
- Brainstorm met het team. Laat Yusuf, Els en de anderen oorzaken noemen en zet ze bij de juiste tak. Oordeel nog niet.
- Geef elke oorzaak de status vermoeden en bedenk bij elke oorzaak hoe je haar controleert.
- Controleer met gegevens of observatie en pas de status aan: bevestigd of valt af.
Een oorzaak op de graat is geen bewijs
Een visgraat levert mogelijke oorzaken op. Pas na controle weet je welke echt meespeelt. Sanne dacht eerst aan "nieuwe medewerkers kennen de regels niet". Haar telling liet zien dat de fouten bij iedereen even vaak voorkomen. Die oorzaak viel af. Zonder controle had ze een training gepland die weinig had opgelost.
5 keer waarom: één oorzaak uitpluizen
De visgraat is breed. 5 keer waarom (ook wel 5 whys) gaat de diepte in. Je stelt steeds de vraag "waarom?" en gebruikt het antwoord voor de volgende vraag. De methode komt uit Toyota. Vijf is een richtgetal: het gaat erom dat je doorvraagt tot je bij de werkwijze uitkomt.
| Vraag | Antwoord |
|---|---|
| Waarom gaat het dossier terug? | Het ordernummer ontbreekt. |
| Waarom ontbreekt het? | De klant vult het niet in. |
| Waarom vult de klant het niet in? | Het veld is niet verplicht en staat onderaan. |
| Waarom is dat zo? | Het formulier is ooit gemaakt voor ruilen, niet voor retourneren. |
| Waarom is het nooit aangepast? | Niemand is eigenaar van het formulier. |
Kijk waar de keten eindigt: bij de werkwijze, niet bij de klant en niet bij Yusuf. Dat is de bedoeling. Problemen zitten meestal in het proces, niet in mensen. Controleer elk antwoord met een feit. Dat het veld niet verplicht is, kun je zelf proberen. Dat niemand eigenaar is, vraag je na bij het team. Zo voorkom je dat een keten klinkt als zekerheid terwijl het gokwerk is.
Een tweede voorbeeld buiten de case
Bij een gemeenteloket klagen bezoekers over lange wachttijden. Het team tekent een visgraat met takken zoals Methode, Informatie en Middelen. Iemand noemt "te veel bezoekers zonder afspraak". Dat is een vermoeden. Het team telt een week hoeveel bezoekers zonder afspraak komen en hoe lang elk gesprek duurt. Pas dan wordt de status bevestigd, of valt de oorzaak af en zoekt het team verder.
Drie veelgemaakte fouten bij 5 keer waarom
- Één keten terwijl er meer oorzaken zijn. Bij Koperpot staan er meerdere bevestigde oorzaken op de graat. Doe 5 keer waarom per oorzaak.
- Raden in plaats van nagaan. Elk antwoord moet je kunnen controleren. Anders bouw je een verhaal dat klinkt als zekerheid.
- Eindigen bij een persoon. "Yusuf lette niet op" is geen oorzaak maar een schuldige. Vraag door: waarom kon dit gebeuren in de werkwijze?
Probeer het zelf
Kies een probleem uit je eigen werk, liefst met een cijfer erbij. Neem dit werkblad over op papier of in Word of Excel. Begin bij elke oorzaak met de status vermoeden.
| Tak | Mogelijke oorzaak | Hoe controleer ik het? | Wat zag ik? | Status |
|---|---|---|---|---|
| vermoeden | ||||
| vermoeden | ||||
| vermoeden | ||||
| vermoeden |
Controleer minstens één oorzaak echt en pas de status aan. Pluis daarna een bevestigde oorzaak uit met 5 keer waarom. Welke oorzaak komt het vaakst voor? Dat leer je tellen in les 8.
Onthoud
- Een visgraatdiagram ordent mogelijke oorzaken per thema. Het is een brainstormhulp, geen bewijs.
- Geef elke oorzaak een status: vermoeden, bevestigd of valt af. Bevestig alleen na controle met gegevens of observatie.
- De takken mag je aanpassen. De klassieke 6M komt uit de fabriek.
- 5 keer waarom pluist één keten uit tot de werkwijze. Vijf is een richtgetal en elk antwoord controleer je.
- Eindig niet bij een persoon. Zoek de oorzaak in het proces.
Check jezelf
Wat zegt een oorzaak op de visgraat over de echte oorzaak?
Niets met zekerheid. Het is een mogelijke oorzaak, een vermoeden, tot je haar met gegevens of observatie controleert.
Waarom viel "nieuwe medewerkers kennen de regels niet" af?
De telling per medewerker liet zien dat de fouten bij iedereen even vaak voorkomen.
Waar eindigt een goede 5 keer waarom-keten?
Bij de werkwijze of het proces, niet bij een persoon. In de case: niemand is eigenaar van het retourformulier.
Ken je iemand die dit ook kan gebruiken? Deel de cursus.
Veelgestelde vragen
Wat is een visgraatdiagram?
Een visgraatdiagram is een tekening waarop je mogelijke oorzaken van een probleem ordent. Het probleem staat bij de kop van de vis, de oorzaken staan op de graten, gegroepeerd per thema. Het diagram heet ook Ishikawa-diagram, naar Kaoru Ishikawa. Het laat zien wat een oorzaak kan zijn. Met gegevens ga je daarna na wat echt speelt.
Wat zijn de 6M's in een visgraatdiagram?
De klassieke takken uit de fabriek zijn Mens, Machine, Methode, Materiaal, Meting en Milieu (omgeving). Voor dienstverlening of kantoorwerk passen andere takken vaak beter, bijvoorbeeld Informatie, Middelen en Methode. Je mag de takken dus aanpassen aan jouw situatie.
Wat is de 5 keer waarom-methode?
Je stelt bij een probleem steeds de vraag "waarom?" en gebruikt elk antwoord als basis voor de volgende vraag. Zo kom je van een zichtbaar gevolg bij een diepere oorzaak in de werkwijze. Vijf is een richtgetal: soms heb je er drie nodig, soms zes. Controleer elk antwoord met een feit.
Wanneer gebruik je een visgraat en wanneer 5 keer waarom?
Gebruik de visgraat als je met een team veel mogelijke oorzaken wilt verzamelen en ordenen. Gebruik 5 keer waarom om één keten van oorzaken uit te pluizen, bijvoorbeeld een oorzaak die je hebt bevestigd. De twee vullen elkaar aan.